Wilno.html

dolar amerykański(USD): 2,8449



Ten artykuł dotyczy stolicy Litwy. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Panorama Wilna z rzeką Wilią na pierwszym planie, widok z Wieży Giedymina (Zamkowej)

Współrzędne: 54°41'N 25°17'E / 54.683, 25.283

Wilno
Herb Wilna Flaga Wilna
Wilno, panorama Śnipiszek
Dewiza: Unitas, justitia, spes (Jedność, sprawiedliwość, nadzieja)
Państwo	Litwa
Okręg	wileński
Gmina	Wilno
Założono	1327
Prawa miejskie	1387
Mer	Vilius Navickas
Powierzchnia	401 km²
Położenie	54° 41' N 25° 17' E
Wysokość	112 m n.p.m.
Ludność (2009) • liczba ludności • gęstość	546 733 1363 os./km²
Nr kierunkowy	(+370) 5
Kod pocztowy	LT-01001 (główny urząd pocztowy)
Podział miasta	21 dzielnic (starostw)
Położenie na mapie Litwy Wilno
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Wilno w Wikicytatach
Strona internetowa miasta

Wilno (lit. Vilnius wymowa ^?/i, białorus. Вільня, Вільнюс, ros. Вильнюс, Вильна, łot. Viļņa, niem. Wilna, jid. ווילנע Wilne, hebr. וילנה, Wilne, łac. Vilna) – stolica Litwy, do 1795 stolica Wielkiego Księstwa Litewskiego, w latach 1919–1939 w granicach Polski jako stolica województwa wileńskiego), na Pojezierzu Wileńskim, nad Wilią, u ujścia Wilejki; ośrodek przemysłowy; port lotniczy, węzeł kolejowy (główna stacja Vilnius) i drogowy; ośrodek kulturalny i naukowy, Uniwersytet Wileński (1579), Uniwersytet Polski w Wilnie (1998), filia Uniwersytetu w Białymstoku (2007); cenny zespół obiektów zabytkowych wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1994; główny ośrodek nauki i kultury polskiej na Litwie, siedziba m.in. Polskiego Studia Teatralnego w Wilnie (1960), Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy (1989), Domu Kultury Polskiej w Wilnie (2001), Wileńskich Spotkań Teatralnych Sceny Polskiej (od 2004).

Siedziba władz gminy miejskiej Wilno, w skład której wchodzą starostwa tworzące miasto, oraz gminy rejonowej Wilno, otaczającej miasto.

edytuj Demografia

Wilno zamieszkuje 544,2 tys. osób (2008), a skład narodowościowy mieszkańców w 2001 wynosił: Litwini 57,8%, Polacy 18,7%; Rosjanie 14%, Białorusini 4%, Żydzi 0,5%, inne narodowości 5%^[1].

Według spisu dokonanego przez okupacyjne władze niemieckie 14 grudnia 1916 w Wilnie mieszkało 74 466 (53,67%) Polaków, 57.516 (41,45%) Żydów ,2 909 (2,09%) Litwinów, 2 219 (1,59%) Rosjan, 611 (0,44%) Białorusinów, 880 (0,63%) Niemców, 193 (0,13%) innych osób . Łączna liczba ludności wyniosła wówczas 138 794.

Według spisu powszechnego z 9 grudnia 1931 Polacy stanowili 65,9% mieszkańców miasta (128,6 tys. osób), Żydzi 28% (54,6 tys. osób), Rosjanie 3,8% (7,4 tys. osób), Białorusini 0,9% (1,7 tys. osób), Litwini 0,8% (1579 osób), Niemcy 0,3% (600 osób), Ukraińcy 0,1% (200 osób), inni 0,2% (ok.400 osób). Wiarygodność spisu jest podważana przez niektórych historyków.^[2][3]

edytuj Klimat

edytuj Historia

 Osobny artykuł: Historia Wilna.

Mapa topograficzna Wilna, WIG 1934

Wilno (pocz. XX w.)

Katedra wileńska w 2008

Ostra Brama w 2008

Pierwsza pewna wzmianka o mieście pochodzi dopiero z 1323 z listu Giedymina do papieża Jana XXII. W czasie rządów Olgierda nastąpił w 1365 roku najazd Krzyżaków na Wilno podczas którego spłonęła większość zabudowy. Następny najazd Krzyżaków miał miejsce w 1383 r. Po oblężeniu ponownie zdobyli miasto i je spalili. Przełomowym rokiem dla Wilna był rok 1387. Wielki książę litewski i król polski Władysław Jagiełło w tym właśnie roku w konsekwencji zawartej unii z Polską w Krewie w 1385 r. zorganizował w Wilnie uroczystość Chrztu Litwy, oraz w tym samym roku nadał mu prawa miejskie magdeburskie, zaczął sprowadzać osiedleńców, a w roku następnym ustanowiono podporządkowaną Gnieznu katolicką diecezję wileńską na której czele stanął biskup Andrzej Jastrzębiec. Wilno rozwijało się dynamicznie. Jesienią 1390 roku Krzyżacy i książę Witold ponownie spalili miasto i zamek dolny. Klemens Moskarzewski w Wilnie obronił Zamek Górny. Ponowny najazd miał miejsce w 1394 roku.

W 1413 roku król Jagiełło ustanawia w Wilnie województwo wileńskie. Po pożarze w 1419 roku książę Witold (lit. Vytautas Didysis) rozpoczął budować pierwszy murowany zamek (zwany później Zamkiem Górnym) na Górze Zamkowej. Potem powstał obok katedry murowany Zamek Dolny. W 1441 roku Kazimierz Jagiellończyk potwierdza prawa miejskie. W latach 1503-1522 wybudowano mury obronne. Najświetniejszy okres w dziejach miasta to czasy zygmuntowskie. Powstała wówczas mennica, arsenał, młyny, most na Wilejce, liczne szpitale i pałace. Pracowali tu architekci i rzeźbiarze włosc. Wilno stało się miastem wielu narodowości. W 1579^[5] król Stefan Batory założył Akademię prowadzoną przez jezuitów, co stało się zalążkiem Uniwersytetu Wileńskiego. Miasto stało się dla Żydów "Jerozolimą Północy" (hebr. Jeruszalaim szel cafon). Działała tu jedna z najwybitniejszych szkół talmudycznych na świecie.

Rozwój miasta poważnie zahamował wielki pożar w 1610 roku.^[6] W 1639 roku miały miejsce zamieszki na tle religijnym; Kalwini zostali zmuszeni do opuszczenia miasta.^[7]. W dniu 7 sierpnia 1655 w trakcie wojny polsko-rosyjskiej po zajęciu miasta, w którym schroniła się okoliczna ludność z wielu grodów, Rosjanie wymordowali około 25 tysięcy ludzi. Pożary w stolicy Litwy trwały przez 17 dni.

Kolejnym ciosem była III wojna północna. W trakcie insurekcji kościuszkowskiej, w nocy z 22/23 kwietnia 1794 doszło w Wilnie do walk, w trakcie których wyparto z miasta Rosjan. W 1795 miasto znalazło się w zaborze rosyjskim i stało się stolicą guberni. Podczas wojen napoleońskich w 1812 pomimo grabieży armii napoleońskiej był to dla miasta okres ponownej krótkotrwałej wolności (lipiec - grudzień 1812). Już 10 grudnia 1812 Wilno znowu zajęli Rosjanie.

W XIX Wilno było miejscem rozwoju licznych patriotycznych organizacji np. filaretów, filomatów, Związek Patriotyczny i Szubrawców. Po powstaniu listopadowym z 1831 Rosjanie zamknęli uniwersytet. Od 1861 sytuacja w mieście zaczęła być coraz bardziej napięta, gdy podczas polskich pochodów patriotycznych kozacy zaatakowali manifestacje. Wybuchło powstanie styczniowe, podczas którego w okolicy Wilna trwały zacięte walki.

Uroczystość przyłączenia Wileńszczyzny do Polski w 1922 roku

W grudniu 1862 uruchomiono Kolej Warszawsko-Petersburską, której Wilno stało się ważnym węzłem.

W latach 1915-1918 Wilno było okupowane przez Niemców. Po ustąpieniu Niemców rozgorzał polsko-litewski konflikt o Wilno. Podczas wojny 1920 miasto zostało zdobyte dwukrotnie przez Armię Czerwoną (zob. m.in. zajęcie Wilna). 12 lipca 1920 rząd sowiecki zawarł układ z rządem litewskim na mocy którego m.in. Wilno i Suwalszczyzna miały być oddane Litwie. Sowieci uciekając przekazali Wilno Litwinom. Piłsudski zdecydował się nietypowe rozwiązanie problemu. Aby zająć Wilno posunął się do podstępu. Zlecił gen. Lucjanowi Żeligowskiemu, dowódcy Litewsko-Białoruskiej Dywizji Piechoty, upozorować "bunt" i wkroczyć do Wilna. 9 października 1920 oddziały Żeligowskiego weszły do miasta. Proklamowano utworzenie państwa, tzw. Litwy Środkowej. 20 lutego 1922 jej parlament (Sejm Wileński) przyjął uchwałę o włączeniu Litwy Środkowej do Polski.

Wileńszczyzna

     Tereny przekazane Litwie przez ZSRR 10 października 1939

     Tereny przekazane Litewskiej SRR 6 listopada 1940

Litewski nazistowski policjant w Wilnie, 1941

Wilno stało się stolicą województwa. W dniu 19 września 1939 Wilno zajęły wojska radzieckie. Patrz: Obrona Wilna 1939. 26 października 1939 Sowieci przekazali miasto Litwinom, lecz 15 czerwca 1940, ponownie je zajęli. 14 lipca 1940 zaczęły się wywózki na Syberię. W czasie wojny prześladowania i deportacje objęły ok. 35 tys. mieszkańców Wileńszczyzny, głównie polskiego pochodzenia. 22 czerwca 1941 Niemcy zbombardowali miasto, a kilka dni później je zajęli. W 1941 w egzekucjach przeprowadzonych przez Niemców oraz grupę kolaborujących z nimi Litwinów zorganizowanych w oddział specjalny (Ypatingasis būrys) we wsi Ponary zginęło ok. 100 tys. mieszkańców (w większości Żydów) oraz ok. 20 tys. Polaków. 7 lipca 1944 skoncentrowana pod miastem polska Armia Krajowa rozpoczęła atak na Wilno (Operacja Ostra Brama). W kilka dni po nadejściu Armii Czerwonej NKWD aresztowało wszystkich polskich żołnierzy i oficerów oraz wydarło Wilno z rąk polskich. Następnie już znacznie okrojoną terytorialnie Litwę razem z Wilnem włączono do Związku Radzieckiego i po 1944 większość polskich mieszkańców została przesiedlona. Od tego czasu w Wilnie zaczęli masowo osiedlać się Litwini i Rosjanie.

Ruchy niepodległościowe zapoczątkowane w czerwcu 1988 przez Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy (Sajudis) nasiliły się w 1990, a w styczniu 1991 doszło do starć pod wieżą telewizyjną. Od 17 września 1991 Wilno jest stolicą niepodległej Litwy.

edytuj Przynależność państwowa Wilna

• do 1323 – tereny należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Miasto wówczas nie istniało, bowiem pierwsze źródła na temat Wilna pochodzą z roku 1323, gdy książę litewski Giedymin zaadresował list do miast niemieckich zapraszając Niemców i Żydów do osiedlania się.
• 1323-1795 – Wielkie Księstwo Litewskie (od 1569 część Rzeczypospolitej Obojga Narodów, stolica WK Litewskiego)
• 1795-1918 – Imperium Rosyjskie (miasto było stolicą guberni)
• 1918-1920 – Litwa (konstytucyjna stolica państwa przez cały okres Dwudziestolecia)
• 1920-1922 - Litwa Środkowa - okres sporów o przynależność państwową Wileńszczyzny między Polską a Litwą.
• 1922-1939 – II Rzeczpospolita (miasto było stolicą województwa)

Zobacz w Wikiźródłach Umowa graniczna pomiędzy Polską a ZSRR z 16 sierpnia 1945 roku

• 1939-1940 – Republika Litewska (przekazane przez ZSRR)
• 1940-1991 (oprócz 1941-1944) - Litewska SRR w ramach ZSRR (miasto było stolicą republiki)
• od 1991 – Litwa

edytuj Kultura i historia kultury

W 2009 roku Wilno było Europejską Stolicą Kultury. Na ten rok przypadają także huczne obchody 1000-lecia Litwy^[8].

edytuj Muzyka w dawnym Wilnie

W XIV wieku w Wilnie działał chór katedralny oraz kapela na dworze książęcym. W 1387 powstał cech muzyków. W XVI wieku miasto stało się ważnym ośrodkiem budowy organów. Przy kościele św. Janów powstała szkoła muzyczna (śpiewu) dla chłopców, w Akademii nauczano śpiewu wielogłosowego. Znakomitą opinią cieszyła się kapela dworska Władysława IV, w której śpiewali włoscy soliści. W 1634 w Wilnie wystawiono pierwszą operę. Była to Il ratto di Helena, której kompozytorem przypuszczalnie był Marco Scacchi.

Organy w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie, na których grał Stanisław Moniuszko

Poczynając od końca XVIII wieku coraz częściej organizowano publiczne koncerty i przedstawienia operowe. W 1827 powstał pierwszy stały zespół operowy, wystawiający głównie repertuar włoski, a w latach 1835–1844 działał niemiecki zespół operowy.

W latach 1802–1826 w Akademii wileńskiej nauczał Jan Dawid Holland. W latach 1840–1858 główną postacią wileńskiego życia muzycznego był Stanisław Moniuszko. To właśnie w Wilnie wystawiona była po raz pierwszy Halka: w 1848 w wersji estradowej, w 1854 w wersji scenicznej. Miasto odwiedzali wybitni wirtuozi, m.in. Henryk Wieniawski i Antoni Kątski. W 1867 powstała pierwsza szkoła muzyczna.

Wydarzeniem ważnym dla kultury litewskiej było wystawienie w 1906 sztuki teatralnej Biruta z muzyką Mikasa Petrauskasa, uważanej za pierwszą litewską operę narodową. W 1907 w Wilnie zamieszkał na kilka lat Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, który przez Litwinów ceniony jest jako twórca litewskiej narodowej sztuki.

W latach 1919–1939 w Wilnie dominowało środowisko polskich i żydowskich muzyków. Działało Konserwatorium (od 1921) i Żydowski Instytut Muzyki (od 1924). Najbardziej aktywnymi postaciami w środowisku polskim byli: Tadeusz Szeligowski, Stanisław Szpinalski, Witold Rudziński.^[9]

edytuj Podział administracyjny

 Osobne artykuły: Podział administracyjny Wilna, Gmina miejska Wilno.

Wilno dzieli się na 21 dzielnic (starostw):

• Antokol
• Fabianiszki
• Grzegorzewo
• Justyniszki
• Karolinki
• Leszczyniaki
• Nowa Wilejka
• Nowe Miasto
• Nowy Świat
• Ponary
• Poszyłajcie
• Rossa
• Stare Miasto
• Szeszkinie
• Śnipiszki
• Werki
• Wierszuliszki
• Wilcza Łapa
• Zameczek
• Zwierzyniec
• Żyrmuny

edytuj Zabytki

Wilno 1576 r

Kościół Misjonarzy Obraz ok. 1800 r. – Zygmunt Vogel

Uniwersytet Wileński, kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, Jan Kazimierz Wilczyński, 1835

Kościół św. Anny (po lewej) i kościół św. Franciszka i św. Bernarda (po prawej)

Kościół franciszkanów pw. Wniebowzięcia Matki Bożej, znajdujący się na ul. Trockiej

W 1994 Stare Miasto w Wilnie zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

 Osobny artykuł: Stare Miasto w Wilnie.

W Wilnie jest 40 kościołów, z których najbardziej okazały, to barokowy kościół św. Piotra i Pawła na Antokolu (1668-1676) zawierający ponad 2000 rzeźb oraz kaplica w Ostrej Bramie (Bramie Miednickiej) ze słynnym obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Miasto leży na trasie Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego.

edytuj Zabytki gotyckie

• wieża Giedymina
• Kościół św. Anny (XVI w.)
• Kościół św. Franciszka i św. Bernarda (Bernardynów) (XVI w.)
• kościół św. Mikołaja (XV w.)

edytuj Zabytki renesansowe

• Zamek Dolny
• Kaplica św. Kazimierza w katedrze św. Stanisława

edytuj Zabytki barokowe

• Uniwersytet Wileński
• Kościół pw. Wniebowzięcia NMP (pierwotnie gotycki z pocz. XV w., po zniszczeniach odbudowany w stylu barokowym w latach 1773-1780) ^[10]
• Kościół św. Michała (Bernardynek)
• Cerkiew i klasztor Bazylianów (XVII w.)
• Kościół Misjonarzy (1695-1730)
• Kościół św. Jakuba i Filipa (1690-1737)
• kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty (przebudowany 1738–1749)
• Kościół św. Katarzyny (1622)
• Kościół św. Kazimierza (1604-1616) przebudowany XVII-XIX w.)
• Kościół św. Rafała (XVIII w.)
• Kościół św. Piotra i Pawła na Antokolu
• Kościół św. Stefana w Wilnie (ok. 1600)
• Kościół św. Teresy (1635-1650)
• Kościół Trynitarzy na Antokolu (1694-1717) cerkiew do 1919 r.
• Kościół Wizytek (1715-1760)
• Kościół Wszystkich Świętych i klasztor karmelitów w Wilnie (1620-1631) rozbudowany XVIII w.)
• Kościół św. Ducha w Wilnie, pierwotnie gotycki, w 2 połowie XVIII w. po zniszczeniu przez pożar wzniesiony na nowo.

edytuj Zabytki klasycystyczne

• bazylika archikatedralna św. Stanisława Biskupa i św. Władysława
• ratusz
• pałac w Werkach
• kościół ewangelicko-reformowany (XVI-XVIII w.)

edytuj Zabytki eklektyczne i neostylowe

• Synagoga Chóralna (1903)
• Kościół ewangelicko-augsburski (XIX w.)
• Filharmonia (1899-1902)
• "Zameczek" (1894-1900, J. Januszewski, A. Filipowicz-Dubowik)
• Więzienie na Łukiszkach

edytuj Zabytki modernistyczne sprzed 1939

• Wzgórze Trzech Krzyży (1926, Antoni Wiwulski)
• Dom Towarowy Braci Jabłkowskich (1921-1923, Karol Jankowski, Franciszek Lilpop)
• Osiedle mieszkaniowe na Antokolu inspirowane Bauhausem (1930-1931, F. Wojciechowski)
• Izba Przemysłowo-Handlowa, (1931, Z. Tarasin)
• Dom Akademicki (1931, Aleksander Kodelski)
• Bank Gospodarstwa Krajowego (1936-1938, J. Pańkowski, S. Gałęzowski)
• Gmach PKO (1936-1938, Z. Puget, Juliusz Żórawski, przeb. 1996, A. Nasvytas)
• Ubezpieczalnia Społeczna (1938-1939, S. Murczyński, Jerzy Sołtan)
• Lombard (1938, I. Helman-Zatorska)
• Szkoła (1938-1939, Romuald Gutt)

edytuj inne zabytki

• Meczet (XIX w.) zburzony w latach pięćdziesiątych
• Prawosławna katedra metropolitalna (XVII-XIX w.)
• Cerkiew Spaska (1868)
• Kienesa karaimska (1922)

edytuj Nekropolie

• Cmentarz na Rossie, gdzie pochowana jest matka Józefa Piłsudskiego oraz jego serce
• Cmentarz Bernardyński na Zarzeczu
• Cmentarze na Antokolu
• Cmentarz Piotra i Pawła
• Cmentarz św. Rafała na Pióromoncie
• Cmentarz w Kalwarii
• Cmentarz ewangelicki
• Cmentarz prawosławny
• Cmentarz muzułmański
• Cmentarz karaimski
• Cmentarze żydowskie

edytuj Komunikacja

Wilno stanowi największy węzeł komunikacyjny kraju^{potrzebne źródło}.

Miasto posiada bezpośrednie połączenie kolejowe z Kownem, Szawlami, Kłajpedą, Kiejdanami, Turmontem, Mariampolem, Szostakowem, Święcianami, Oranami, Trokami i in. Ważniejsze połączenia międzynarodowe to Moskwa, Kaliningrad, Mińsk i Mohylów. Nie istnieje bezpośrednie połączenie kolejowe Wilna z Polską, jednak można dotrzeć pociągiem z przesiadką w Szostakowie.

Dworzec autobusowy zapewnia połączenia bezpośrednie ze wszystkimi ważniejszymi miastami Litwy. Można stąd dotrzeć również m.in. do Warszawy, Gdańska, Suwałk, Rygi, Tallina, Dyneburga, Mińska, Kijowa, Lwowa, Berlina i in. Głównie przewoźnicy autobusowi to TOKS, Kautra, Eurolines, Busturas, Svirka, Meteorit i in.

Istnieje możliwość zakupu biletu na autobus przez internet. W 2009 wprowadzono połączenia autobusowe z podwyższonym komfortem na linii Wilno - Ryga.

 Osobny artykuł: Vilnius (stacja kolejowa).

 Osobny artykuł: Port lotniczy Wilno.

edytuj Sport

Wilno jest siedzibą wielu klubów sportowych, m.in. koszykówki - Lietuvos Rytas Wilno, piłki nożnej - FC Vilnius, Vėtra Vilnius, Žalgiris Vilnius.

W czasach II RP w Wilnie istniały też kluby piłkarskie:

• Śmigły Wilno
• Lauda Wilno
• Strzelec Wilno
• Pogoń Wilno
• Ognisko Wilno

edytuj Niektóre osoby związane z miastem

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Wilnem.

edytuj Ważniejsze rody

Ważniejsze rody mieszkające w Wilnie i jego okolicach:

• Chodkiewiczowie (herbu Gryf z Mieczem)
• Giedroyciowie (herbu Hippocentaurus)
• Mackiewiczowie (herbu Machwicz)
• Massalscy (herbu Masalski Książę III)
• Mickiewiczowie (herbu Poraj)
• Nałęczowie (herbu Nałęcz)
• Potoccy (herbu Pilawa)
• Pacowie (herbu Pilawa)
• Sapiehowie (herbu Lis)
• Stefanowiczowie (herbu Syrokomla)
• Sołtanowiczowie (herbu Rozstrzał)
• Syrokomlowie (herbu Syrokomla)
• Tyszkiewiczowie (herbu Leliwa)

edytuj Miasta Partnerskie

Przypisy

edytuj Zobacz też

• Góra Trzech Krzyży
• Kurier Wileński
• Wilno - polska osada w Kanadzie
• Polskie Radio Wilno
• Prospekt Giedymina w Wilnie
• Vilnius (stacja kolejowa)
• Garnizon Wilno
• Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Wilnie
• 3 Korpus Armijny Imperium Rosyjskiego
• "Elektrit"
• Park Europy

edytuj Linki zewnętrzne

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Wilno

• Dominik Szulc, Wilno – centrum obchodów Tysiąclecia Litwy i Europejska Stolica Kultury w 2009 roku, "Histmag.org", 5 lipca 2009.
• partyzanci w Wilnie, w jęz. ang.
• partyzanci w Wilnie, w jęz. ang.
• Wilno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
• Filmy o Wilnie

p • d • e Dzielnice Wilna Antokol • Fabianiszki • Grzegorzewo • Justyniszki • Karolinki • Leszczyniaki • Nowa Wilejka • Nowe Miasto • Nowy Świat • Ponary • Poszyłajcie • Rossa • Stare Miasto • Szeszkinie • Śnipiszki • Werki • Wierszuliszki • Wilcza Łapa • Zameczek • Zwierzyniec • Żyrmuny

p • d • e Województwo wileńskie (II Rzeczpospolita) miasto wojewódzkie – Wilno Powiat miejski Wilno (od 1921) Powiaty brasławski • duniłowicki (do 1925) • dziśnieński • mołodeczański (od 1927) • oszmiański • postawski (od 1926) • święciański • trocki (do 1923/24) • wilejski • wileński (do 1923/24) • wileńsko-trocki (od 1923/24)

p • d • e Stolice Europy Stolice niepodległych państw Amsterdam (konstytucyjna), Holandia • Andora, Andora • Ateny, Grecja • Belgrad, Serbia • Berlin, Niemcy • Berno, Szwajcaria • Bratysława, Słowacja • Bruksela, Belgia • Budapeszt, Węgry • Bukareszt, Rumunia • Dublin, Irlandia • Haga (siedziba rządu), Holandia • Helsinki, Finlandia • Kijów, Ukraina • Kiszyniów, Mołdawia • Kopenhaga, Dania • Lizbona, Portugalia • Londyn, Wielka Brytania • Lublana, Słowenia • Luksemburg, Luksemburg • Madryt, Hiszpania • Mińsk, Białoruś • Monako, Monako (państwo-miasto) • Moskwa, Rosja • Oslo, Norwegia • Paryż, Francja • Podgorica, Czarnogóra • Praga, Czechy • Reykjavík, Islandia • Ryga, Łotwa • Rzym, Włochy • San Marino, San Marino • Sarajewo, Bośnia i Hercegowina • Skopje, Macedonia • Sofia, Bułgaria • Sztokholm, Szwecja • Tallinn, Estonia • Tirana, Albania • Vaduz, Liechtenstein • Valletta, Malta • Warszawa, Polska • Watykan, Watykan (państwo-miasto) • Wiedeń, Austria • Wilno, Litwa • Zagrzeb, Chorwacja Stolice terytoriów zależnych i państw nieuznawanych Douglas, Wyspa Man • Gibraltar, Gibraltar • Longyearbyen, Svalbard • Prisztina, Kosowo • Saint Helier, Jersey • Saint Peter Port, Guernsey • Thorshavn, Wyspy Owcze • Tyraspol, Naddniestrze

p • d • e Miasta wojewódzkie II Rzeczypospolitej Białystok • Brześć nad Bugiem • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Lwów • Łódź • Łuck • Nowogródek • Poznań • Stanisławów • Tarnopol • Toruń • Warszawa • Wilno

p • d • e Europejskie Stolice Kultury Lata 80. XX wieku Lata 90. XX wieku Lata 2000-2002 Lata 2003-2009 Lata 2010-2019 1985   Ateny 1986   Florencja 1987   Amsterdam 1988   Berlin Zachodni 1989   Paryż 1990   Glasgow 1991   Dublin 1992   Madryt 1993   Antwerpia 1994   Lizbona 1995   Luksemburg 1996   Kopenhaga 1997   Saloniki 1998   Sztokholm 1999   Weimar 2000  Reykjavík 2000  Bergen 2000  Helsinki 2000  Bruksela 2000  Praga 2000  Kraków 2000  Santiago de Compostela 2000  Awinion 2000  Bolonia 2001  Rotterdam 2001  Porto 2002  Brugia 2002  Salamanka 2003  Graz 2004  Genua 2004  Lille 2005  Cork 2006  Patras 2007  Luksemburg 2007  Sybin 2008  Liverpool 2008  Stavanger 2009  Wilno 2009  Linz 2010  Essen 2010  Pecz 2010  Stambuł 2011  Turku 2011  Tallinn 2012  Guimarães 2012  Maribor